पितर पुजन

‘जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु:’ या भगवान श्रीकृष्णाच्या मुखातून निघालेल्या सत्यवचनाप्रमाणे जन्मलेल्या प्राण्याला मृत्यू अटळ आहे. मृत्यू हा कुणालाही सोडत नाही. मग तो राजा असो की नोकर असो, पापी असो की पुण्यवान असो, वृद्ध असो की बालक असो, रोगी असो वा निरोगी असो, मंत्री असो वा साधू असो. समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात खूप छान सांगतात-
मृत्यू न म्हणे हा संत | मृत्यू न म्हणे हा महंत|
मृत्यू न म्हणे हा गुप्त| होत असे ॥ दासबोध ॥
मृत्यू न म्हणे हा शास्त्रज्ञ| मृत्यू न म्हणे वेदज्ञ|
मृत्यू न म्हणे सर्वश्र| सर्व जाणे ॥ दासबोध ॥
जीवनाची समाप्ती ही मृत्यूनेच होते. सृष्टीनिर्माता परमात्मा आपला अंश कर्माची शेष (पुंजी) घेऊन जीवरूपात देहरूपाने येतो व कर्म करून शेवटी पाप-पुण्याच्या कर्मबंधनात राहून वासनेच्या आधारे जीवन जगून स्थूल देह सोडून जातो. जीव जे शरीर धारण करतो ते चार भागांत असतं. स्थूल, सूक्ष्म, करण व महाकरण. स्थूल शरीर म्हणजे जे डोळ्यांनी दिसते ते शरीर. सूक्ष्म शरीर वायुरूपात असते ते दिसत नाही. मृत्यूच्या वेळी जीवात्मा स्थूल देह सोडून देतो व अङ्‌गुष्ठाएवढे अतिवाहिक सूक्ष्म शरीर धारण करून याम्यमार्गाने यमराजकडे पोहचतो असे स्कंदपुराणात व गरुडपुराणात सांगितले आहे. पंचमहाभूतात्मक नरदेह प्रेतरूपाने जो असतो त्याचे विधिवत् क्रियाकर्म आपल्या शास्त्रात सांगितले आहे ते और्ध्वदैहिक संस्कार, पिण्डदान, तर्पण, श्राद्ध इत्यादी नावांनी संबोधल्या जाते.
सामन्यत: या जगात पाप-पुण्य दोन्हीही करत असतो. पुण्याचे फळ स्वर्ग तर पापाचे फळ नरक आहे हे सर्वश्रुत आहे. स्वर्ग नरकादी भोग संपल्यानंतर आपापल्या कर्मानुसार ८४ लाख योनींतून भटकल्यानंतर परत मनुष्याचा जन्म मिळतो म्हणजे हे जन्म-मृत्यूचे चक्र चालूच असते. पुण्यात्माला मनुष्ययोनी किंवा देवयोनी मिळते, तर पापात्म्याला पशु-पक्षी, कीटकांची योनी मिळते म्हणून आपल्या शास्त्रानुसार पुत्र-पौत्रांचे कर्तव्य असते की त्यांनी आपल्या आई-वडिलांचे व पूर्वजांचे श्राद्धकर्म प्रामाणिकपणे करायला हवे ज्यामुळे पूर्वजांना परलोकात सुख प्राप्त होते. भारतीय संस्कृती तथा सनातन धर्मात पितृ ऋणातून मुक्ती मिळण्यासाठी परिवाराच्या मृत व्यक्तींचे यथाशक्ती श्राद्धकर्म करण्याची सूचना देतात.
ऋणमुक्ती हे भारतीय संस्कार आहेत. कोणी क्षणिक छोटीशी जरी मदत केल्यास आपण धन्यवाद म्हणून काही अशी ऋणातून मुक्ततेचा स्वाद अनुभवतो. आपल्यावर कितीतरी कर्ज असते. मातृऋण, पितृऋण, ऋषीऋण, समाजऋण वगैरे. या सर्व ऋणांची जाणीव असणे म्हणजे व्यक्तीच्या प्रगतीचे लक्षण होय. आपली ओळख आपल्या माता-पित्यामुळेच आहे याची जाणीव असणे गरजेचे असते. ते नसते तर मी राहिलोच नसतो. त्यांनी लहाण्याचे मोठे केले, शिकवले, स्वत:च्या पायावर उभे केले. किती कष्ट त्यांनी घेतले असतील आपल्याला मोठं करण्यात? याचे भान असणे गरजेचे. पुत्र या शब्दाचा अर्थ ‘पुन्नाम नरकात् त्रायते इति पुत्र’ म्हणजे नरकापासून जो रक्षण करतो तो पुत्र. नरकात ढकलतो तो ‘कुपुत्र’ होय. कुपुत्राला महा नरकयातना पुराणात सांगितल्या आहेत, म्हणून पुत्र कुपुत्र न होवो त्यासाठी त्याने पितृकार्य श्रद्धेने केले पाहिजे. हे कार्य देवकार्यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, असे आमची श्रुती सांगते-
देवकार्यादपि सदा पितृकार्य विशिष्यते|
देवताभ्यो हि पूर्वं पितृणामाप्यायनं वरम् ॥
देवपूजेपेक्षा पितृकार्याचे विशेष महत्त्व आहे म्हणून देवकार्याच्या पूर्वी आपल्या पितरांना तृप्त करायला पाहिजे. त्यांचे विधिवत् श्राद्ध करायला पाहिजे. पितरांच्या उद्देशाने जे कर्म करता त्याला ‘श्राद्ध’ म्हणतात. ‘श्रद्धया कियते तत् श्राद्धम्’, अशी सोपी व्याख्या श्राद्धाची आहे. श्राद्धाचे महत्त्व तसे आहे-
श्राद्धात् परतरं नास्ति नान्यच्छ्रेयस्कर मुदाहृतम्|
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् विचक्षण: ॥ हेमाद्रि ॥
श्राद्धापेक्षा कल्याणकारी पवित्र दुसरे कर्म नाही आहे, म्हणून जाणत्यांनी प्रयत्नपूर्वक श्रद्धेने असे पवित्र कार्य करायला पाहिजे. जो शांत मनाने श्रद्धेने श्राद्धकर्म करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो. त्याला पितरांचे आशीर्वाद मिळतात. जन्म-मृत्यूच्या चक्रातूनसुद्धा सुटका म्हणजे ‘मोक्ष’ मिळतो असे म्हणतात. प्रभू रामचंद्राने आपल्या पित्याचे- राजा दशरथाचे राजस्थान येथे पुष्करला श्राद्ध केले होते.
भाद्रपद पितृपक्ष हा पितरांचा पक्ष आहे. या पक्षात आपले पूर्वज त्या त्या तिथीला वायुरूपात आपापल्या पुत्र-पौत्राकडे मोठ्या आशेने पिंड, तीळ, जल, स्वीकारण्यासाठी येतात. जिथे त्यांना श्रद्धेने पिंड, जल प्राप्त होताच तिथे ते आशीर्वाद देतात. परंतु जिथे त्यांना हे काहीच मिळत नाही, तिथे पितरांचा शाप मिळतो. ब्रह्मपुराणात सांगितले आहे की-
‘श्राद्धं न कुरुते मोहात् तस्य रक्तं पिबन्ति ते|’
पितरस्य शापं दत्त्वा प्रयान्ति च ॥
श्राद्ध न करणार्‍यांना पितर शाप देऊन त्यांचे रक्त पितात. त्या परिवाराला महान कष्ट सहन करावे लागते, म्हणून यातून मुक्तीसाठी पितृपक्षात तिथीला किंवा अमावास्येला म्हणजे ‘सर्वपितृमोक्ष अमावस्येला’ ब्राह्मण भोजन करून श्राद्धाचे फल प्राप्त होते. मनुस्मृतीमध्ये सांगितले आहे की, श्राद्धाला निमंत्रित ब्राह्मणांमध्ये पितर वायुरूपाने गुप्त येतात व ते ब्राह्मणांसोबत भोजन करतात. पितर सूक्ष्म शरीरधारी असल्याने जल, अग्नी वायुप्रदान असतात व ब्राह्मणांसोबत वायुरूपात भोजन करून तृप्त होतात. जे निर्धन असतात किंवा अत्यंत गरीब असून ब्राह्मणभोजन करण्याचे सामर्थ्य नसेल त्यांच्यासाठी शास्त्रात प्रयोजन आहे. अशा लोकांनी भाजी विकत घेऊन ब्राह्मणांना श्रद्धेने अर्पण करून संकल्प करावा. ज्यांच्याकडे भाजी विकत घ्यायला पैसे नसतील त्यांनी गायीला गवत खाऊ घालावे त्यामुळेसुद्धा श्राद्धाचे पुण्य लाभते. परंतु सामर्थ्यवान् लोकांनी श्राद्धकर्मात कंजुषी करू नये, असे स्पष्ट शब्दात सांगितले आहे.
श्राद्धकर्माचा खरा अधिकार पुत्राला आहे. ज्येष्ठ पुत्राला प्रथम अधिकार आहे. तो नसेल तर कनिष्ठ पुत्र श्राद्धकर्म करू शकतो. पुत्र नसेल तर हेमाद्री ग्रंथानुसार पत्नीला अधिकार आहे. पत्नी नसेल तर सख्ख्या भावाला श्राद्धकर्म करता येतं. श्राद्धाचे एकूण पाच प्रकार सांगितले आहे. नित्य, नैमित्तिक, काम्य, वृद्धी व पार्वण श्राद्ध. दररोज जे श्राद्ध होते त्याला नित्यश्राद्ध म्हणतात. यात विश्‍वदेव होत नाही, केवळ जलप्रदानानेही श्राद्धाची पूर्ती सांगितली आहे. एकोदिष्ट श्राद्ध म्हणजे नैमित्तिक श्राद्ध होय. जे एक उद्दिष्ट ठेवून केल्या जाते. विशिष्ट कामनेच्या पूर्तीसाठी केलेल्या श्राद्धाला काम्यश्राद्ध म्हणतात. मंगलादी कार्यात जे श्राद्ध होते त्याला वृद्धीश्राद्ध किंवा ‘नांदीश्राद्ध’ असे म्हणतात. तसेच पितृपक्ष अमावास्या किंवा विशेष पर्वावर (तिथीवर) जे श्राद्ध केल्या जाते, त्याला पार्वण श्राद्ध असे म्हणतात. परंतु मृत्युतिथी किंवा पितृपक्षात श्राद्ध अवश्य करावे, असे शास्त्र सांगते.
अशा प्रकारे अधिकारीयुक्त व्यक्तीने श्राद्धकर्म योग्य वेळी पांढरे वस्त्र परिधान करून दक्षिणेला तोंड करून संकल्प करावा. श्राद्धादी कर्मासाठी अपरान्ह काळ म्हणजे दुपारची वेळ योग्य आहे. सकाळी किंवा सायंकाळी पितृकार्य करू नये. शक्यतोपरी चांदीचे पात्र उत्तम असे सांगितले आहे. ते शक्य नसल्यास मातीचे भांडे योग्य आहेत. पिंड हा हातात किंवा पात्रात द्यायचा नसतो तर तो कुशावर ठेवायचा असतो. अशा प्रकारे श्रद्धेने श्राद्धकर्म करणार्‍या जाचकाला पितरांचे व देवांचे आशीर्वाद मिळून तो मोक्षाचा अधिकारी होतो.
परंतु महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला पाहिजे की जिवंतपणी आई-वडिलांना कष्ट देऊन नंतर त्यांच्या परलोकगमनानंतर पितृकार्य अविवेकी ठरते. जिवंतपणी स्वत:च्या सुखासाठी त्या जन्मदात्यांना वृद्धाश्रमात ठेवणे व नंतर श्राद्धादी कर्मे करणे हे अविवेकी कृत्य जाचकांनी समजून घ्यायला पाहिजे. ज्यांच्यामुळे आपल्याला समाज ओळखतो, ज्यांच्यामुळे आपण स्वत:च्या पायावर उभे राहून भोग भोगत असतो, त्या जन्मदात्या आई-वडिलांना वृद्धाश्रमात ठेवणे किती लज्जास्पद आहे. यावर आत्मचिंतन करायला पाहिजे. वास्तविक पाहता वृद्धाश्रमांचे अस्तित्वच सामजाला मोठा कलंक आहे. तेव्हा विवेकाचे, कृतज्ञतेचे भान ठेवून जन्मदात्या आई-वडिलांची जिवंतपणी सेवा व त्यांचे श्राद्धकर्म ही खरी ईश्‍वर पूजा आहे. म्हणूनच श्रुतिवचन सांगते की, पितृकार्य हे देवकार्यापेक्षा श्रेष्ठ असते.

ज्योतिष्याचार्य
डॉ.सुहास रोकडे
www.astrotechlab.weebly.com
Only email plz.
(Original article of Naresh Pande)

2015 श्राध्द समयकाल

२७ सितम्बर (रविवार) पूर्णिमा श्राद्ध
२८ सितम्बर (सोमवार) प्रतिपदा श्राद्ध
२९ सितम्बर (मंगलवार) द्वितीया श्राद्ध
३० सितम्बर (बुधवार) महा भरणी, तृतीया श्राद्ध
०१ अक्टूबर (बृहस्पतिवार) चतुर्थी श्राद्ध
०२ अक्टूबर (शुक्रवार) पञ्चमी श्राद्ध
०३ अक्टूबर (शनिवार) षष्ठी श्राद्ध
०४ अक्टूबर (रविवार) सप्तमी श्राद्ध
०५ अक्टूबर (सोमवार) अष्टमी श्राद्ध
०६ अक्टूबर (मंगलवार) नवमी श्राद्ध
०७ अक्टूबर (बुधवार) दशमी श्राद्ध
०८ अक्टूबर (बृहस्पतिवार) एकादशी श्राद्ध
०९ अक्टूबर (शुक्रवार) मघा श्राद्ध, द्वादशी श्राद्ध
१० अक्टूबर (शनिवार) त्रयोदशी श्राद्ध
११ अक्टूबर (रविवार) चतुर्दशी श्राद्ध
१२ अक्टूबर (सोमवार) सर्वपित्रू अमावस्या
decoration
पितृ पक्ष का अन्तिम दिन सर्वपित्रू अमावस्या या महालय अमावस्या के नाम से जाना जाता है। पितृ पक्ष में महालय अमावस्या सबसे मुख्य दिन होता है।

ज्योतिष्याचार्य
डॉ.सुहास रोकडे
www.astrotechlab.weebly.com
Contact by email only.

ब्रम्हांड चिंतन

रोचक सत्य

आपले पृथ्वीवरील वय १२ वर्षांचे असेल, तर गुरूवर ते १ वर्ष असेल. गुरूचे १ वर्ष १२ पृथ्वी वर्षाइतके असते.
प्लुटो ग्रहावर तुम्ही राहात असाल, तर तुमचा पहिला वाढदिवस २४८ वर्षांनी येईल. प्लुटोचे एक वर्ष २४८ पृथ्वी वर्षाइतके आहे.
पृथ्वीचा व्यास आहे १२७५६ किलोमीटर.
प्रकाशाचा वेग आहे एका सेकंदाला ३ लाख किलोमीटर. घड्याळात टिक् टिक् असा जो आवाज होतो, (एका सेकंदाचा) दोन आवाजातील वेळात प्रकाश पृथ्वीभोवती आठ प्रदक्षिणा घालू शकतो.
अंतराळयान पृथ्वीला साधारणपणे ९० मिनिटात एक प्रदक्षिणा पूर्ण करते. म्हणजे अंतराळायात्री या एका प्रदक्षिणेमध्ये एक सूर्योदय आणि एक सूर्यास्त पाहू शकतो. म्हणजे २४ तासांच्या एका दिवसामध्ये अंतराळवीर १६ सूर्योदय आणि १६ सूर्यास्त पाहू शकतो.
आपण कल्पनेनेच गुरूजवळच्या ‘आय ओ’ उपग्रहावर जाऊ. तिथून सूर्यबिंब पृथ्वीवरून दिसते त्याच्या एकपंचमांशइतकेच दिसेल. पण, तिथून घडणारे गुरूचे दर्शन मात्र थक्क करणारे असेल. कारण पृथ्वीवरून चंद्र दिसतो त्याच्यापेक्षा ४० पटीने मोठा, गुरू आपल्याला दिसेल.
बुध आपल्या आसाभोवती फिरायला ५८-५९ दिवस घेतो, तर सूर्य प्रदक्षिणा करायला जवळजवळ ८८ दिवस घेतो. शिवाय त्याची आसाभोवती फिरायची दिशा सूर्य प्रदक्षिणेच्या दिशेच्या जवळजवळ समांतर आहे. या दोन गतीचा संयुक्त परिणाम म्हणजे बुधाचा दिवस-रात्रीच्या चक्राचा म्हणजे सूर्यास्त ते सूर्यास्ताचा कालखंड जवळजवळ १७६ दिवस, म्हणजे वर्षकाळाच्या दुप्पट, तर आसाभोवतीच्या आवर्तन काळाच्या तिप्पट आहे.
शुक्राच्या आसाभोवतीचा आवर्तन काळ (२४३ दिवस) त्याच्या वर्षापेक्षा मोठा आहे. (२२४ दिवस). शिवाय त्याचा आस जवळजवळ उलटा असल्याने तो उलटा फिरताना दिसतो. म्हणजे शुक्रावरून सूर्याचे भ्रमण एक तर फारच हळू दिसेल आणि तेही पश्‍चिमेकडून पूर्वेकडे. शुक्रावर सूर्यास्त ते सूर्यास्त असा दिवस-रात्रीचा कालखंड सुमारे ११७ दिवसांचा आहे.
युरेनसचा ध्रुवीय आस १० अंशाहून जास्तच कललेला असल्याने, त्याचा एक ध्रुव ४२ वर्षे सतत सूर्यप्रकाशात न्हाऊन निघतो, तर त्यानंतर दुसर्‍या ध्रुवाला ही सुविधा तितक्याच काळ उपभोगता येते. त्या वेळी अर्थातच पहिला ध्रुव अंधारात असतो.
विश्‍वात सर्वच गोष्टी गतिमान आहेत. आपल्याला स्थिर वाटणार्‍या वस्तूंनादेखील विश्‍वाच्या सापेक्ष गती आहेत. कारण आपली पृथ्वीदेखील गतिमान आहे. सूर्य, तारे, आकाशगंगा असणारे सगळे विश्‍व गतिमान आहे. आपणही या गतिमान विश्‍वाचा भाग आहोत.
चंद्र २९.५ दिवसांत पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. पृथ्वी स्वतःभोवती २४ तासांत एक प्रदक्षिणा मारते, तर ३६५ दिवसांत (एक वर्ष) ती सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करते. सूर्यसुद्धा स्वतःभोवती २५ दिवसांत एक फेरी मारतो. ज्या प्रमाणे आपली पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते, त्याप्रमाणे सूर्यदेखील आकाशगंगेच्या केंद्राभोवती एक लाख प्रतितास एवढ्या अफाट वेगाने आपल्या सूर्यमालेसह फिरत आहे. सूर्य आकाशगंगेच्या केंद्राभोवती सुमारे २५ कोटी वर्षांत एक फेरी मारतो. यालाच एक वैश्‍विक वर्ष (गॅलेक्सी इयर) म्हणतात.
मुक्तिवेग :
उपग्रहाला घेऊन जेव्हा एखादा अग्निबाण अवकाशात सोडला जातो, तेव्हा त्याची गती एवढी ठेवली जाते की, अग्निबाण गुरुत्वाकर्षणाच्या कचाट्यातून मुक्त होऊन अवकाशात पुढे जात राहील. या गतीला मुक्तिवेग म्हणतात. प्रत्येक ग्रहाचा मुक्तिवेग भिन्न असतो.
पृथ्वीचा मुक्तिवेग दर सेकंदाला ११.२ किलोमीटर आहे. म्हणजे एखादी वस्तू दर सेकंदास ११.२. किलोमीटर एवढ्या वेगाने आकाशात फेकल्यास ती वस्तू जमिनीवर न पडता पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणावर मात करून, अंतराळात जाऊ शकते. आपल्या सूर्यमालेतील इतर ग्रहांचे मुक्तिवेग पुढीलप्रमाणे आहेत :
तुम्ही पृथ्वीच्या आकाशात सूर्य कधी पश्‍चिमेस उगवताना पाहिला आहे काय? नाही ना. जर तुम्हाला तसा अनुभव घ्यायचा असेल, तर तुम्हाला शुक्रावरच जावे लागेल! शुक्राचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शुक्रावर होणारा सूर्योदय होय. आपल्या पृथ्वीवर सूर्योदय पूर्वेस होऊन तो पश्‍चिमेस मावळतो. पण, शुक्रावर मात्र याच्या नेमकं उलट घडतं. म्हणजे शुक्रावर सूर्यादय हा पश्‍चिमेस होतो. याचे कारण, शुक्र हा पूर्वेकडून पश्‍चिमेकडे फिरत असतो तसेच त्याच्या फिरण्याचा मार्ग म्हणजेच त्याचा गृहपथ हा सुमारे १७७.३६ अंशांनी कललेला आहे. शुक्र व युरेनस हे ग्रह सोडून सूर्यमालेतील इतर ग्रह हे पश्‍चिमेकडून पूर्वेकडे फिरत असतात.
सूर्याच्या गाभ्यापासून सूर्याच्या पृष्ठभागापर्यंतचे ६ लक्ष ९६ हजार किलोमीटर्स अंतर पार करण्यासाठी ऊर्जालहरींना सरासरीने पाच कोटी वर्षांचा काळ लागतो. एकदा या ऊर्जालहरी पृष्ठाशी पोहोचल्या, की मग मात्र त्या सेंकदाला ३ लक्ष किलोमीटर वेगाने अवकाशातून प्रवास करू लागतात.
सूर्याच्या गाभ्यातून पृष्ठाशी ऊर्जा येण्याची क्रिया इतकी मंद आहे की, काही आकस्मिक कारणांनी सूर्याच्या गाभ्यातील ही अणुभट्टी एकाएकी बंद पडली, तरी सूर्यापासून बाहेर पडणारी प्रारणे थांबायला, म्हणजेच सूर्य पूर्णपणे विझण्यासाठी काही कोटी वर्षं लागतील.
मंगळावरील पर्वत आपल्या माउण्ट एव्हरेस्टच्या जवळपास तिप्पट उंच आहेत, तर तेथील दर्‍या, विवरे हे आपल्याकडील दर्‍याखोर्‍यांपेक्षा अधिक भयानक आहेत.
मंगळाच्या पृष्ठभागावर विराजमान असलेला ‘ओलम्पस मोन्स’सारखा विशाल पर्वत अख्ख्या सूर्यमालेत नाही. त्याची उंची सुमारे ९०,००० फूट म्हणजे आपल्या माउण्ट एव्हरेस्टच्या तिप्पट आहे. त्याच्याकडे पाहताना आपल्या डोक्यावरची टोपी खाली पडेल!
आकाशाशी स्पर्धा करणार्‍या या पर्वतासोबतच, पाताळाला स्पर्श करणारी अतिखोल दरी- ‘मरीनर दरी’ हीसुद्धा मंगळाच्या पृष्ठभागाचे एक आगळेवेगळे आश्‍चर्य आहे. या विशाल दरीची लांबी सुमारे ५ कि.मी. असून, ती सुमारे ४० हजार फूट खोल आहे.
सूर्यमालेतील इतर ग्रहावरील तुमचे वजन
अवकाशात गुरुत्वाकर्षण शून्य आहे. त्यामुळे अवकाशात मानवाची अवस्था वजनरहित असते. त्याचप्रमाणे इतर ग्रहावरदेखील गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीच्या तुलनेत कमीजास्त असते. पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण एक मानले, तर सूर्यमालेतील इतर ग्रहावरील गुरुत्वाकर्षण व पृथ्वीवरील ५० किलो माणसाचे वजन त्या ग्रहावर पुढीलप्रमाणे असेल :
चंद्र हा पृथ्वीच्या आकारमानाच्या तुलनेत लहान आहे. त्याचे वजन पृथ्वीच्या वजनाच्या १/८१ आहे. त्याची गुरुत्वाकर्षण शक्ती पृथ्वीच्या मानाने १/६ आहे. माणूस चंद्रावर गेला, तर त्याचे वजन हे पृथ्वीवरील वजनाच्या तुलनेत १/६ असेल. चंद्रावरील गुरुत्वाकर्षण हे पृथ्वीपेक्षा १/६ इतके कमी असल्याने तिथे हलके हलके वाटते. ५० किलो इतके वजन असणार्‍या माणसाचे वजन चंद्रावर फक्त ८.५० किलो भरेल. या उलट गुरू ग्रहावर गुरुत्वाकर्षणाचे जबरदस्त आकर्षण जाणवेल. गुरू ग्रहावर आपल्याला आपले वजन २.५४ पटीने वाढलेले जाणवेल. कल्पना करा, ५० किलो वजनाचा एकदा माणूस गुरू ग्रहावर चालू लागला, तर त्याचे वजन सुमारे १२७ किलो असेल. म्हणजे केवळ आपल्या वजनाच्या भारामुळेच तो खाली कोसळेल. सूर्यावर ५० किलो वजनाच्या माणसाचे वजन १४०० किलो असेल. अशा प्रचंड वजनाच्या भारामुळे तो माणूस हलूसुद्धा शकणार नाही. त्याला 

ज्योतिष्याचार्य
डॉ.सुहास रोकडे
www.astrotechlab.weebly.com

(मुळ संकलन : अविनाश लिंगे)

भारत सुंदरता

नोहकलिकाई फॉल्स भारत के मेघालय में स्थित है। चेरापूंजी के नज़दीक यह एक आकर्षक झरना है। चेरापूंजी को सबसे ज्यादा बारिश के लिए जाना जाता है और इस झरने के जल का स्रोत यही बारिश है। यह झरना 335 मीटर ऊंचाई से गिरता है। यहां झरने के नीचे एक तालाब बना हुआ है, जिसमें गिरता हुआ पानी हरे रंग का दिखाई देता है।

द्रोणाचार्य ने एकलव्य को धनुर्विद्या क्यों नहीं दी थी ?

🙏🏻 हरी ॐ 🙏🏻

द्रोणाचार्य ने एकलव्य को धनुर्विद्या क्यों नहीं दी थी ?

गुरु द्रोणाचार्य ने एकलव्य को शिक्षा क्यों नहीं दी और भगवान परशुराम ने कर्ण को श्राप क्यों दिया .. ये दो प्रश्न कॉमन हो गये है हर बुद्धिजीवियों के .. लेकिन अब इन्टरनेट पर भ्रमित बुद्धिजीवियों का एक जो नया वर्ग उभरकर सामने आ रहा है उसका एकमात्र उद्देश्य यही है इतिहास और वर्तमान की हर समस्या का जिम्मेदार किसी विशिष्ट समुह को ठहराना

दरअसल लोगो ने धर्म को पूजा पाठ तक सीमित कर दिया औत इतिहास की किताबो के आधे पन्ने मुग़लकाल का “वैभव” गिनाने में निकल गये और आधे “आज़ादी” की लड़ाई में .. समझने की कोशिश कोई करना नहीं चाहता .. झूठ भी पचास बार कहने से सत्य ही “लगने लगता” .. ये “intellectual virus” है

“जब गुरु द्रोणाचार्य ने एकलव्य को अपनी धनुर्विद्या का दुरूपयोग करते ऐक कुत्ते का मुहँ बन्द करते हुए देखा तो उन्होंनें एकलव्य का अंगूठा गुरु-दक्षिणा में माँग कर उस की धनुर्विद्या को निष्क्रिय करवा कर क्रूरता का अपयश अपने सर ले लिया था ..

भगवान परशुराम ने सिर्फ ब्राह्मणों को ही शिक्षा देने का प्रण लिया था .. लेकिन जब ब्रम्हास्त्र की शिक्षा लेने कर्ण उनके पास गया तो उसने खुद को ब्राह्मण बताया .. परशुराम जी ने उसे ब्रह्मास्त्र की शिक्षा भी दी लेकिन परशुराम जी को जब पता चला उसके कर्म क्षत्रियो वाले है तो उसे श्राप दिया की वह उस समय इस विद्या को भूल जाएगा जब उसे इसकी सर्वाधिक आवश्कता होगी …  साथ में उसके सेवक धर्म से प्रभावित होकर उसे आशीर्वाद भी दिया की उसे वो मिलेगा जिसकी उसे चाह है .. इतिहास गवाह है महाभारत में सबसे अधिक ख्याति  उसी को मिली …

महाभारत में अगर कर्ण ब्रम्हास्त्र का प्रयोग कर देता तो प्रथ्वी का विनाश निश्चित था .. अपने कर्मो के कारण एकलव्य भी कौरवो की तरफ से लड़ता तब महाभारत का अंत सत्य की असत्य पर जीत नहीं असत्य की सत्य पर जीत होता

विद्या दुधारी तलवार है यदी गलत विचारोसे प्रेरीत व्यक्ती की हाथ लगी तो विनाश निश्चित है....सुपात्र को कसौटी पर परखना प्राथमिक परीक्षा का उद्देश है...संस्कार, धर्म, संस्कृती का रक्षण तभी संभव है..

www.astrotechlab.weebly.com

आज किजिये सप्तऋषी पुजन

श्री गणेश पर्व पर यह करे....

ॐ श्री गणेशाय नम:

अपने राशीनुसार इस गणेश पर्वपर बन रहे लक्ष्मीकारक योग का लाभ अवश्य उठाये...

मेष व वृश्चिक : गणेश जी को लाल या नारंगी
वस्त्र, बूंदी के पीले लड्डू, अनार, लाल पुष्प
चढ़ाएं। ‘ओम गं गणपत्ये नम:’ मंत्र का जाप करते
हुए दूर्वा अर्थात हरी घास अर्पित करें।
वृष व तुला : प्रतिमा पर श्वेत वस्त्र, सफेद फूल
तथा मोदक चढ़ाएं। गणेश चालीसा का पाठ
लाभदायक रहेगा।
मिथुन व कन्या : गणेश जी की मूर्त या चित्र
पर हरे वस्त्र, पान, हरी इलायची, दूर्वा, हरे मूंग,
पिस्ता आदि चढ़ाएं और अथर्वशीर्ष का पाठ
करें।
कर्क : गुलाबी परिधान से मूर्त को सुशोभित
करें। गुलाब के फूल मिश्रित खीर का भोग लगाएं
और गायत्री गणेश का मंत्र जाप करें।
सिंह : रक्त वर्ण के वस्त्र, कनेर के या लाल पुष्प,
गुड़ या गुड़ का हलवा अर्पित करें। संकट नाशक
गणेश स्तोत्र का पाठ करें।
धनु व मीन : इस राशि वाले लोग पीले वस्त्र,
पीले पुष्प, बेसन के लड्डू, केले, पपीते का प्रसाद
चढ़ाएं। गणेश बीज मंत्र का जाप करें।
मकर व कुंभ : नीले वस्त्र, खोए का प्रसाद, आक
के पत्ते, नीले फूल अर्पित करें। श्री गणेशाय नम:
मंत्र का जाप करें।

www.astrotechlab.weebly.com

अधिक मास एवं कोकिला व्रतविधी -डॉ. सुहास

मेरे प्रिय मित्रो,
आपका सहयोग एवं प्रेमभावही यह हमारा ग्रुप अमुल्य संकलन हो रहा है I मेरे जातको की आग्रह हेतु 'कोकिला व्रत विधी रहस्य' यह संकलन आपके लिए I आशा है आप को सहाय्यक हो...धन्यवाद.

कोकिला व्रत विधी एवं रहस्य
(समय ३१ जुलै से २९ ऑगस्ट तक)

क्या हैं अधिक मास  ?

हिन्दू कैलेंडर के 12 महीनो में सभी दिनों कोगिनने के बाद यह 354 ही होते हैं जबकि एक वर्ष 365 दिनों का होता क्यूंकि इतने वक्त में पृथ्वी सूर्य का एक चक्कर पूरा करती हैं इस प्रकार हिन्दू कैलेंडर में 11 दिन कम होते हैं इसलिए इन दिनों को जोड़कर प्रति तीन वर्षो में अधिक मास आता हैं जिसे मल मास या पुरुषोत्तम मास कहते हैं |हिन्दू कैलेंडर के अनुसार प्रत्येक तीन वर्षो केबाद एक अधिक महिना आता जिसे अधिक मास या मल मास या पुरुषोत्तम मास कहा जाता हैं | हिन्दू संस्कृति में इसका विशेष महत्व होता हैं | महिलायें इस पुरे महीने व्रत, दान, पूजा पाठ एवम सूर्योदय सेपूर्व स्नान करती हैं |अधिक मास में दान का विशेष महत्व हैं कहते हैं इससे सभी प्रकार के दुःख कम होते हैं

अधिक मास का नाम मल मास से पुरुषोत्तममास कैसे पड़ा ?

दरअसल मल मास का कोई स्वामी नहीं था जिसके कारण उसका मजाक बनाया जाता था ऐसे में वो बहुत दुखी था उसने अपनी व्यथा नारद जी से कही | तब नारद जीउसे भगवान कृष्ण के समीप ले गये | वहाँ मल मास ने अपनी व्यथा कही | तब श्री कृष्ण ने उसे आशीर्वाद दिया कि इस मल मास का महत्व सभी मास सेअधिक होगा | लोग इस पुरे मास में दान पूण्य के काम करेंगे और इसे मेरे नाम पर पुरुषोत्तम मास कहा जायेगा |इस तरह मल मास को स्वामी मिले और उसका नाम पुरुषोत्तम मास पड़ा |

परमा एवम  पद्मिनी  एकादशी व्रत का महत्व:

हिन्दू संस्कृति में ग्यारस अथवा एकादशी का बहुतमहत्व होता हैं ऐसे हिन्दू कैलेंडर में प्रति वर्ष 24 ग्यारस होती हैं लेकिन अधिक मास के कारण दो ग्यारस बड़ जाती हैं जिन्हें परमा एवम पद्मिनी कहते हैं |यहदोनों ग्यारस का बहुत महत्व होता हैं इसे निर्जला रख रात्रि जागरण किया जाता हैं | कहते इस दिन पूजा, स्नान एवम कथा बाचन से ही बहुत पुण्य मिलता हैं | दोनों ग्यारासों के व्रत से सभी मनोकामना पूरी होती हैं |संतान प्राप्ति, रोगों से मुक्ति, धन धान्य सभी सुख मिलते हैं|कहते हैं इन एकादशी के व्रत से मनुष्य को मोक्षमिलता हैं जो कि बहुत कठिन बात है |

अधिक मास की मान्यतायें

:*.अधिक मास में कोई भी शुभ कार्य नहीं किया जाता जैसे शादी , नामकरण अथवा मुंडन आदि क्यूंकि इस वक्त ग्रहों महा दशा बहुत ज्यादा प्रभावशाली हो जाती हैं|*.अगर किसी को कोई गृह दशा ख़राब हैं तो इस अधिकमास  में उसकी पूजा करना सबसे योग्य समझा जाता हैं |*.अधिक मास में दान का विशेष महत्व हैं अतः सभी दान, स्नान एवम पूजा पाठ करते हैं |
*
.हिन्दू मान्यतानुसार – एक हिरण्यकश्यप नामकराजा था जिसने तपस्या कर ब्रह्म देव से आशीर्वाद लिया था कि उसे ना कोई नर मार सके, ना जानवर | ना दिन हो, ना रात | ना ही कोई मास | ना आकाश हो, न धरती | ऐसे आशीर्वाद के कारण हिरण्यकश्यप को अभिमान हो जाता हैं और वो खुद को भगवान् से भी महान समझने लगता हैं| सभी पर अत्याचार करता हैं | तब उसका वध नरसिम्हा (आधा नर, आधा जानवर ) द्वारा अधिक मास में दोपहर के समय डेलहजी पर किया जाता हैं

कोकिला व्रत क्या हैं  :

जब अधिक मास  आषाढ़ मास में आता हैं प्रत्येक 19 वर्ष बाद ऐसा होता हैं उसे कोकिला अधिक मास कहते हैं | हिन्दू धर्म में कोकिलाव्रत का बहुत महत्व होता हैं | विशेष कर कुमारी कन्या अच्छे पति के लिए कोकिला व्रत करती हैं |

कोकिला व्रत की कहानी ?

भगवान शिव का विवाह देवो के राजा दक्ष की बेटी सति से होता हैं | यह विवाह सति अपने पिता की अनुमति के खिलाफ करती हैं क्यूंकि दक्ष को भगवानशिव पसंद नहीं थे | उनका रहन सहन और रूप से वो घृणा करते थे | ऐसे में जब सति शिव से विवाह कर लेती हैं तो दक्ष उससे रुष्ट हो जाते हैं | और संबंध तोड़ देते हैं |एक बार दक्ष बहुत बड़ा यज्ञ करते हैं जिसमे सभी देवी, देवता एवम भगवान् को आमंत्रित किया जाता हैं लेकिन भगवान शिव को नहीं | यह ज्ञात होने परभगवान शिव सति को यज्ञ में बिन बुलाये ना जाने को कहते हैं लेकिन सति उस यज्ञ में शामिल हो जाती हैं | जिसमे भगवान् शिव को अपमानित किया जाता हैं और क्रोध में आकार सति यज्ञ में कूदकर अपनी जान दे देती हैं | यह जानने के बाद भगवान शिव को क्रोध आता हैं और सति ने उनका कथन नहीं माना, इससे नाराज होकर उन्हें कोकिला / कोयल बनने का श्राप देते हैं | इस तरह कोकिला रूप मेंमाता सति 10 हजार वर्षों तक भटकती रहती हैं |इसके बाद पार्वती का रूप लेकर वो यह व्रत करती हैं फिर उनका विवाह भगवान् शिव से होता हैं | इसप्रकार कोकिला व्रत का महत्व हैं |इस तरह अधिक मास में कोकिला व्रत को और भी अधिक पावन बताया गया हैं |

कोकिला व्रत विधि :

कोकिला व्रत में सूर्योदय से पूर्व स्नान का सबसे ज्यादा महत्व होता हैं |
*.कोकिला व्रत जब आता हैं जब अधिक मास के कारण दो आषाढ़ माह आते हैं तब श्रावण में कोकिला स्नान किया जाता हैं |
*.इसके लिए कोकिला अर्थात नकली कोयल (चाँदी अथवा लाख की बनी होती हैं ) को पीपल के पेड़ में रखकर सूर्योदय के पूर्व उठकर स्नान करके विधि विधान से पूजा की जाती हैं |
*.आंवले के पेड़ का भी बहुत महत्व होता हैं उसकीभी पूजा की जाती हैं |*.विवाहित नारियाँ पति की मंगल कामना के लिए कोकिला व्रत एवम स्नानकरती हैं |
*.अविवाहित अच्छे वर की कामना हेतु कोकिला स्नान करती हैं |*.इसे सुन्दरता पाने के लिए भी किया जाता हैं |इसमें शुरू के आठ दिन आँवले का लेप लगाकर स्नान किया जाता हैं | फिर जड़ी बूटी एवम औषधियों  कूट, कच्ची और सूखी हल्दी, मुरा, शिलाजित, चंदन, वच, चम्पक एवं नागरमोथा से स्नान करते हैं |
*.इसके बाद तिल, आंवला के साथ स्नान करते हैं |
*.आखरी दिन उस कोकिला को ब्राह्मणों अथवा मान्यको दान दे दिया जाता हैं |

कैसे मनाते हैं अधिक मास और व्रत

:महिलायें सूर्य उदय के पहले उठती हैं स्नान करकेपूजा करती हैं | अगर कोकिला व्रत हैं तो वह कोकिला का पूजन करती हैं और पूरा महिना एक वक्त का उपवास करती हैं | संध्या के समय कोकिला कि आवाज सुनकर व्रत तोड़ती हैं | इसके बाद पूर्णिमा को दान देकर व्रत पूरा करती हैं | सभी अपनी हेसियत के हिसाब से दान करती हैं |अधिक मास में भागवत कथा पढ़ने काभी महत्व हैं | साथ ही पवित्र नदियों का स्नान भी किया जाता हैं |

आपका हितचिंतक
डॉ. सुहास रोकडे
www.astrotechlab.weebly.com